چرا اکوتوریسم؟

نگرشی گذرا بر وضعیت محیط‌زیست جهان  نشان می‌دهد که نه‌فقط اثرات مخرب انسانی بر محیط‌زیست کاهش نیافته بلکه مسائل حاد و بغرنج جدید مانند آلودگی شدید جو، کاهش تنوع زیستی، پارگی لایه ازون، پدیده گلخانه‌ای و گرم شدن کره زمین، افزایش سطح آب اقیانوس‌ها، تغییرات شدید اقلیمی و اثرات مختلف و متعدد بروز نموده است و در ایران نیز همانند سایر ملل، توسعه شهرنشینی و تبدیل تدریجی مناطق روستایی و جوامع کشاورزی به مناطق شهری و صنعتی، موجب تغییر روابط مناسب انسانی با محیط‌زیست اطراف خود گردیده است به طوری که ما شاهد از بین رفتن بسیاری از گونه های جانوری، گیاهی و خشک شدن بسیاری از دریاچه ها و سفرهای آب زیرزمینی و نابودی روزانه بسیاری از منابع طبیعی خود هستیم که یکی از دلایل نابودی این منابع ارزشمند، توسعه ناپایدار گردشگری و طبیعت گردی است. پس نیاز شدید به فرهنگ سازی در این زمینه بسیار حس می شود. در دنیا روند فرهنگ سازی در این خصوص از عصر انقلاب صنعتی آغاز شد.
از بعد از عصر انقلاب صنعتی به دلیل فضای سرد ماشینی حاکم، انسان‌ها علاقه‌مند شدند تا دوباره به دل طبیعت اطراف خود سفر کنند. این سفرها که از پیک‌نیک‌های یک‌روزه آغاز شدند تا سفرهای ماجراجویانه چندهفته‌ای امروزی ادامه‌دارند.  در کشور ما نیز امروزه شاهد افزایش علاقه‌مندی به سفر و طبیعت‌گردی هستیم خصوصاً اینکه در فرهنگ ما نیز طبیعت‌گردی جایگاه خاصی از دیرباز در بین مردم داشته است که حتی یک روز از تاریخ باستانی ما به سفر به طبیعت اختصاص‌یافته است. پس از مرور این سوابق از علایق مردم برای سفر به دامان طبیعت، لزوم گسترش فرهنگ اکوتوریسم در بین مردم بیش‌ازپیش احساس می‌شود زیرا اگر اکوتوریسم بدون پشتوانه فرهنگی در جامعه گسترش یابد، نه ‌تنها فواید مثبت آن عاید جامعه و دولت نخواهد شد بلکه به نابودی و شکست گردشگری در کشور کمک بسیاری خواهد کرد، به‌طوری‌که سالانه شاهد آسیب‌های زیست‌محیطی بسیاری ناشی از حضور گردشگران در مناطق طبیعی و همچنین ناهنجاری‌های فرهنگی که گردشگران از انتخاب مقصد سفر تا برخورد با جوامع محلی از خود بروز می‌دهند، گواه بر لزوم توسعه فرهنگی گردشگری و اکوتوریسم را دارد.

با مرور سوابق کشورهای توسعه‌یافته در امر گردشگری و اکوتوریسم، متوجه فرهنگ‌سازی گسترده در این زمینه می‌شویم؛ زیرا هیچ صنعت موفقی در دنیا بدون پشتوانه فرهنگی توسعه پیدا نمی‌کند و درصورتی‌که به مؤلفه‌های فرهنگی آن صنعت توجهی نشود منجر به شکست خواهد شد. به همین دلیل این‌گونه کشورها هزینه‌های بسیاری را صرف فرهنگ‌سازی گردشگری و اکوتوریسم می‌کنند. یکی از بخش‌های مهم در امر فرهنگ‌سازی مدارس می‌باشند. درواقع آموزش‌وپرورش نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت و  ارزشمند برای جامعه و کلید توسعه محسوب می‌شود.
با ترکیب آموزش‌های زیست‌محیطی با گردشگری و یا همان اکوتوریسم میتوان بازخورد بسیار مثبتی از آموزش ها داشت. گردشگری دانش‌آموزی ابزاری بالقوه درزمینه ی آموزش‌های مختلف است که باید به بالفعل تبدیل شود. اکوتوریسم پتانسیل‌های فراوانی در این زمینه دارد و به دلیل جذاب بودن آن برای دانش آموزان، زمینه‌های یادگیری در آنها ایجاد می‌شود؛ و می‌توان انتظار بازخورد بهتری نه تنها درزمینه ی آموزش‌های زیست‌محیطی بلکه در زمینه آموزش های علمی و حتی مسائل پرورشی دانش آموزان داشت.
طبق نتایج به‌عمل‌آمده در این پژوهش، آموزش اکوتوریسم در مدارس موجب افزایش آگاهی دانش آموزان و مربیان نسبت به گردشگری و حفاظت از محیط‌زیست و به ‌تبع شکل‌گیری فرهنگ آن در بین آن‌ها خواهد شد و با نتایجی که از روابط بین دانش آموزان و والدین حاصل شد می‌توان انتظار تبادل اطلاعاتی این آموزش‌ها از طریق دانش آموزان به والدین و به تبع به جامعه را داشت. و در آینده ای نه چندان دور شاهد تغییر فرهنگ جامعه در این زمینه بود.

برخی از تعاریف اکوتوریسم در این پژوهش:

اکوتوریسم یکی از راهکارهای رسیدن به توسعه پایدار گردشگری می‌باشد. پیشوند اکو به معنای بوم و زیستگاه است که با قرارگیری قبل از واژگان دیگر رابطه‌ی آن را با طبیعت می‌سنجد؛ مانند اکو لژ، اکو موزه، اکوتوریسم و ... بیش از ۸۰ نوع تعریف از اکوتوریسم وجود دارد که ترجمه اصطلاح اکوتوریسم به گردشگری طبیعی، طبیعت‌گردی و یا گردشگری مبتنی بر طبیعت و نظایر آن گرچه نارسا و تقلیل مفهوم است.
اکوتوریسم سفری مسئولانه نواحی طبیعی است که به حفظ محیط‌زیست و پایداری رفاه مردم محلی می‌انجامد.(انجمن بین‌المللی اکوتوریسم، ۱۹۹۱)

سفری مسئولانه ازنظر محیط زیستی که به‌منظور لذت بردن از مناطق نسبتاً بکر طبیعی ترتیب داده می‌شود و باعث ترویج محیط‌زیست می‌گردد. در طول این سفر، گردشگران حداقل تأثیرات منفی را بر منابع طبیعی می‌گذراند و مردم بومی در سود حاصل از فعالیت‌های اجتماعی – اقتصادی شریک می‌شوند.(انجمن جهانی حفاظت، ۱۹۹۶)

منظور از طبیعت‌گردی عبارت است از برآوردن نیازها و تمایلات خردمندانه و انسانی گردشگران طبیعت، محیط طبیعی، فرهنگی، آموزشی و غیر مصرفی و به‌صورت پایدار و در حد ظرفیت قابل‌تحمل با حداقل تأثیر منفی بر محیط طبیعی و فرهنگی، تحت شرایط و ضوابطی که ضمن حفظ محیط‌زیست و فرهنگ‌های بومی و ارزش‌های آن امکان رشد اقتصادی و محلی را فراهم آورد (آئین‌نامه طبیعت‌گردی/مصوبه ۵/۵/۸۴ هیئت‌وزیران).

انجمن بین‌المللی اکوتوریسم را چنین تعریف می‌کند:

اکوتوریسم مسافرت مسئولانه که باعث افزایش حفاظت از منابع طبیعی و بهبود وضعیت رفاهی افراد محلی می‌شود که شرکت‌کنندگان در فعالیت‌های اکوتوریسم باید اصول زیر را رعایت کنند:

  • به حداقل رساندن تأثیرات مخرب
  • آگاهی از محیط و فرهنگ منطقه و احترام به آن‌ها
  • فراهم کردن تجارب مثبت هم برای بازدیدکنندگان و هم برای جامعه میزبان
  • فراهم آوردن مزایای مالی مستقیم به‌منظور تقویت حفاظت
  • فراهم آوردن مزایای مالی برای جامعه محلی
  • افزایش حساسیت در قبال شرایط سیاسی و محیطی در جامعه کشورهای میزبان
  • حمایت از حقوق بین‌المللی بشر و توافقات کارگری

اهمیت و ضرورت آموزش محیط زیست 

محیط‌زیست کشور قابلیت ارتجاع ندارد و نمی‌توان آن را از نوساخت. بسیاری از اتفاقاتی که در چهار دهه‌ی اخیر برای محیط‌زیست کشور افتاد، باعث شد تا فرزندان امروز کشور برخی از پدیده‌های زیست‌محیطی را نبینند و اگر همین روند تأسف‌بار ادامه یابد، فرزندان آینده کشور، بسیاری از این پدیده‌ها را نخواهند دید؛ و از طبیعت و محیط‌زیست کشورمان جز یک خاطره‌ی تلخ، باقی نخواهند ماند.

امیدواریم با گسترده شدن آموزش‌های اکوتوریسم در مدارس تهران و توسعه آن در مدارس کل کشور به‌مرورزمان، شاهد ایجاد فرهنگی پایدار درزمینه حفاظت از محیط‌زیست و گردشگری باشیم تا محیط زیستی پایدار را برای آیندگان به ارث بگذاریم...

دنیایی سبز خواهیم ساخت...باهم